ραδιοφωνικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Στο ραδιοφωνικό θέατρο όλα τα οπτικά στοιχεία της παράστασης (σκηνογραφία, κοστούμια, μιμική, κίνηση, κ.λπ.) μεταγράφονται στο λεκτικό ή ηχητικό τους αντίστοιχο. Η φωνή του/της ηθοποιού και ο λόγος του κειμένου διαδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο. Τα πρόσωπα υπάρχουν δια μέσου της φωνής τους, που πρέπει να είναι χαρακτηριστική και σαφώς διακριτή. Για τον λόγο αυτό η επιλογή των ηθοποιών είναι η βασικότερη μέριμνα της ραδιοσκηνοθεσίας. Οι τύποι των ραδιοφωνικών δραμάτων ποικίλουν, αρχίζοντας από την απευθείας μετάδοση μιας θεατρικής παράστασης και καταλήγοντας μέσω της ποικίλης χρήσης των ηλεκτρονικών μέσων στη δημιουργία ηχοτοπίων σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους.

Οι απαρχές του είδους εντοπίζονται στην Αγγλία και τη Γερμανία την περίοδο του Μεσοπολέμου και συνδέονται με την παράδοση της μετάδοσης λογοτεχνικών κειμένων από το ραδιόφωνο με την συμμετοχή γνωστών λογοτεχνών και ανθρώπων του θεάτρου. Επί παραδείγματι, ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην προώθηση του ραδιοφωνικού θεάτρου, διασκευάζοντας μαζί με τον Alfred Braun [Άλφρεντ Μπράουν] το 1927 για το ραδιόφωνο του Βερολίνου τον Μακμπέθ και τον Άμλετ του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]. Στην Αγγλία, οι ραδιοφωνικές διασκευές σαιξπηρικών έργων γνώρισαν ιδιαίτερη απήχηση, εγκαινιάζοντας ένα ευρύ πεδίο προβληματισμού για τη σχέση ραδιοφωνικής και δραματικής γραφής. Σημαντική συμβολή στην καθιέρωση του είδους είχε ο βρετανικός ραδιοσταθμός BBC, ο οποίος ενέταξε συστηματικά στον προγραμματισμό του το ραδιοφωνικό θέατρο. Η πρακτική αυτή συνεχίζεται από τον σταθμό μέχρι και σήμερα, πλέον όμως με μια διευρυμένη αντίληψη γύρω από το ραδιοφωνικό δράμα. Ξεχωριστή περίπτωση συγγραφέα που πειραματίστηκε δημιουργικά με το μέσο του ραδιοφώνου και συνέγραψε θέατρο ειδικά για ακροαματική μετάδοση αποτελεί ο Samuel Beckett [Σάμιουελ Μπέκετ], με τα έργα του Κατερραγμένοι [All That Fall] (1957), Στάχτες [Embers] (1959), Λέξεις και μουσική [Words and Music] (1962) και Cascando [Φθίνοντας] (1963).

Η αναζήτηση τρόπων αξιοποίησης της ραδιοφωνικής γλώσσας έχει απασχολήσει σημαντικούς θεωρητικούς, όπως ο Walter Benjamin [Βάλτερ Μπένγιαμιν], ο οποίος προτάσσει την διαπαιδαγώγηση και την ανάπτυξη κριτικής σκέψης ως κύριους στόχους του ραδιοφωνικού θεάτρου, ενθαρρύνοντας παράλληλα την ενεργή συμμετοχή των ακροατών/ακροατριών.

Στην Ελλάδα συστήθηκε το 1937 η Υπηρεσία Ραδιοφωνικών Εκπομπών (Υ.Ρ.Ε.) με υπεύθυνο των εκπομπών ραδιοφωνικού θεάτρου τον θεατρικό συγγραφέα Διονύσιο Ρώμα, ο οποίος έγραψε και παρουσίασε στις 25 Μαρτίου του 1938 το πρώτο ελληνικό ραδιοφωνικό σκετς Πως γράφτηκε ο Εθνικός ύμνος. Η πρώτη σύνδεση με το επαγγελματικό θέατρο πραγματοποιήθηκε τον Μάιο 1938, όταν οι ηθοποιοί του Εθνικού Θεάτρου [National Theatre of Greece] Ηλίας Δεστούνης και Χρήστος Ευθυμίου παρουσίασαν μια σκηνή από τον Βασιλικό του Αντωνίου Μάτεσι, έργο που την ίδια περίοδο παιζόταν στην κρατική σκηνή σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη. Δύο χρόνια αργότερα, το 1940, παρουσιάστηκε ολόκληρο έργο, το δραματικό ειδύλλιο Ο αγαπητικός της Βοσκοπούλας του Δημητρίου Κορομηλά. Με την ίδρυση το 1945 του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας (Ε.Ι.Ρ.) με πρότυπο το BBC το ραδιοφωνικό θέατρο προωθήθηκε από επιφανείς προσωπικότητες, όπως ο Πέλος Κατσέλης, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, ο Νότης Περγιάλης, ο Μάριος Πλωρίτης, ο Κάρολος Κουν [Karolos Koun], ο Αλέξης Μινωτής [Alexis Minotis], ο Αλέξης Σολομός, ο Μίνως Βολανάκης, ο Βασίλης Ζιώγας κ.ά. Από το 1948 το πρόγραμμα εμπλουτίζεται με ξένο δραματολόγιο –κλασικό και σύγχρονο– ενώ το 1949 εγκαινιάζεται με τους Πέρσες του Αισχύλου [Aeschylus] η ραδιοφωνική παρουσίαση αρχαίου δράματος.

Η μετάδοση έργων από το ελληνικό κρατικό ραδιόφωνο εξακολούθησε για πολλά χρόνια, ενώ ακόμη και σήμερα αναμεταδίδονται σποραδικά παραστάσεις αρχείου. Οι νέες ραδιοφωνικές παραγωγές είναι πια σπάνιες. Ωστόσο, χάρη στις τεχνολογικές εξελίξεις, το είδος εισήλθε διεθνώς σε νέα εποχή: πλέον συνυπάρχει με άλλες, σύγχρονες ακουστικές μορφές θεάτρου (podcasts, δραματοποιημένα ηχητικά βιβλία, κλπ.) εντός της ευρύτερης κατηγορίας της λεγόμενης ηχοδραματουργίας (ηχητική δραματουργία) [Audio Theatre/Audio drama].

Το ραδιοφωνικό θέατρο προσφέρει σημαντικό υλικό στην θεατρική ιστορία, παρουσιάζοντας συχνά έργα που δεν ανέβηκαν στη σκηνή, προωθώντας πρωτοπαρουσιαζόμενους συγγραφείς και φέρνοντας το κοινό σε επαφή με την ευρωπαϊκή πρωτοπορία.